2.2. Mở rộng, kiện toàn tổ chức và hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân trên quy mô cả nước vì sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc (1976 – 1986)
a. Quan điểm, chủ trương của Đảng và Nhà nước đối với ngành Kiểm sát trong giai đoạn 1976 - 1986
Thực hiện các Nghị quyết của Đảng, của Quốc hội và chức năng, nhiệm vụ theo Hiến pháp năm 1959, Hiến pháp năm 1980, các Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1960, năm 1981, các văn bản pháp luật khác liên quan, Viện kiểm sát nhân dân đã phục vụ đắc lực các nhiệm vụ chính trị, phát triển kinh tế - xã hội trong những năm giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.
Cùng với việc kiện toàn hệ thống các cơ quan chính quyền cách mạng ở các tỉnh phía Nam sau khi thống nhất đất nước, hệ thống Viện kiểm sát nhân dân cũng được thành lập ở các tỉnh, thành phố phía Nam.
Ngày 15/3/1976 Hội đồng Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam ban hành Sắc lệnh số 01-SL/76 quy định về Tổ chức Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân các cấp. Trên cơ sở đó, ngày 23/4/1976, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam đã thay mặt Chính phủ ký Nghị định số 09-BTP/NĐ quyết định thành lập Viện kiểm sát nhân dân ở 21 tỉnh, thành phố miền Nam và đi vào hoạt động cùng với Viện kiểm sát nhân dân các tỉnh, thành phố trên phạm vi cả nước.
Ngay từ cuối năm 1975, Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã triển khai công tác chuẩn bị cho tổ chức và hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân các tỉnh, thành phố phía Nam. Khi Viện kiểm sát nhân dân 21 tỉnh, thành phố ở miền Nam được thành lập, Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã điều động cán bộ ở một số đơn vị trực thuộc Viện kiểm sát nhân dân tối cao và các Viện kiểm sát nhân dân ở các tỉnh, thành phố phía Bắc vào tăng cường cho Viện kiểm sát nhân dân các tỉnh, thành phố ở miền Nam. Ngày 02/8/1976, Viện kiểm sát nhân dân tối cao có Quyết định số 33/QĐ-76 thành lập Viện kiểm sát nhân dân các quận, huyện, thị xã, thành phố trực thuộc Viện kiểm sát nhân dân các tỉnh, thành phố tại miền Nam.
Hiến pháp năm 1980 được thông qua, xác định đất nước ta đang trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội, chính thức ghi nhận vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với Nhà nước và xã hội (Điều 4), quy định nguyên tắc: “Nhà nước quản lý xã hội theo pháp luật và không ngừng tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa” (Điều 12). Đối với Viện kiểm sát nhân dân, cùng với việc tiếp tục xác định chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật, Hiến pháp năm 1980 đã quy định rõ chức năng thực hành quyền công tố của Viện kiểm sát nhân dân (Điều 138). Đồng thời, tiếp tục khẳng định các nguyên tắc cơ bản trong tổ chức và hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân là cơ quan chịu trách nhiệm trước Quốc hội - cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất và nguyên tắc tập trung thống nhất lãnh đạo trong Ngành.
Cụ thể hóa Hiến pháp năm 1980, để phù hợp với tình hình mới và yêu cầu của nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa, kế thừa Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1960, Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1981 đã làm rõ hơn chức năng, nhiệm vụ của Viện kiểm sát nhân dân như sau: “Viện kiểm sát nhân dân tối cao thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật của các bộ và cơ quan khác thuộc Hội đồng Bộ trưởng, các cơ quan chính quyền địa phương, tổ chức xã hội và đơn vị vũ trang nhân dân, các nhân viên nhà nước và công dân, thực hành quyền công tố, bảo đảm cho pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất” (Điều 1). Theo Điều 3 Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1981, Viện kiểm sát nhân dân thực hiện chức năng bằng năm công tác cụ thể sau:
“1. Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong các văn bản pháp quy và biện pháp của các Bộ và cơ quan khác thuộc Hội đồng bộ trưởng, các cơ quan chính quyền địa phương, tổ chức xã hội và đơn vị vũ trang nhân dân; kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hành vi của các nhân viên Nhà nước và công dân;
2. Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc điều tra của cơ quan Công an và các cơ quan điều tra khác;
3. Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc xét xử của Toà án nhân dân;
4. Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc chấp hành các bản án và quyết định của Toà án nhân dân đã có hiệu lực pháp luật;
5. Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc giam, giữ và cải tạo”.
Đối với công tác kiểm sát chung, Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1981 quy định rõ hơn các căn cứ pháp lý để tiến hành kiểm sát là tính phù hợp với Hiến pháp, pháp luật, các nghị quyết của Quốc hội và Hội đồng Nhà nước, các nghị quyết, nghị định, quyết định, chỉ thị, thông tư của Hội đồng Bộ trưởng (Điều 6). Đồng thời, Luật mới đã cụ thể hóa hơn các quyền hạn của Viện kiểm sát nhân dân trong công tác kiểm sát chung (Điều 7).
So với Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1960, nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát trong công tác kiểm sát điều tra và mối quan hệ của Viện kiểm sát với Cơ quan điều tra trong Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1981 cũng được quy định cụ thể hơn. Từ thực tiễn công tác kiểm sát và tham khảo kinh nghiệm hoạt động của Viện kiểm sát ở một số nước xã hội chủ nghĩa, thực hiện chủ trương các Viện kiểm sát tiến hành kiểm sát điều tra, nhằm bảo đảm sự tuân thủ pháp luật trong hoạt động điều tra và việc truy cứu trách nhiệm hình sự có căn cứ, hợp pháp. Viện kiểm sát chỉ trực tiếp khởi tố, tiến hành điều tra trong trường hợp xét thấy thật cần thiết.
Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1981 đã bổ sung một số quyền hạn của Viện kiểm sát nhân dân trong công tác kiểm sát xét xử dân sự như: tham gia các cuộc họp trù bị phiên tòa của Tòa án nhân dân cùng cấp; yêu cầu Tòa án chuyển hồ sơ vụ án để thực hiện công tác kiểm sát xét xử; kiểm sát việc tuân theo pháp luật dân sự trong hoạt động của các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang và yêu cầu các cơ quan, tổ chức, đơn vị đó khởi tố những vụ án dân sự quan trọng liên quan đến lợi ích của Nhà nước, của tập thể và quyền lợi chính đáng của công dân (Điều 13).
Để đáp ứng tình hình, nhiệm vụ trong giai đoạn mới, tăng cường chất lượng, hiệu quả công tác thi hành án, Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1981 đã tách quy định về công tác kiểm sát việc chấp hành án ra khỏi công tác kiểm sát xét xử và bổ sung, cụ thể hóa nhiệm vụ, quyền hạn và mối quan hệ của Viện kiểm sát với các ngành hữu quan trong công tác kiểm sát việc chấp hành án; bổ sung các quy định cụ thể hóa nhiệm vụ, quyền hạn và mối quan hệ của Viện kiểm sát với các ngành hữu quan trong công tác kiểm sát giam giữ, cải tạo.
So với Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1960, Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1981 đã quy định rõ thời hạn và trách nhiệm các cơ quan, đơn vị hữu quan trong việc thực hiện các yêu cầu, kiến nghị, kháng nghị của Viện kiểm sát nhân dân (các Điều 8, 11, 17 và 20); đồng thời, quy định cụ thể, đầy đủ hơn về nhiệm vụ, quyền hạn và mối quan hệ của Viện kiểm sát với các ngành hữu quan.
b. Ngành Kiểm sát triển khai thực hiện chức năng, nhiệm vụ trong giai đoạn 1976 - 1986
Thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, thời kỳ này, ngành Kiểm sát được tổ chức và hoạt động trên phạm vi toàn quốc, có nhiệm vụ chung là bảo vệ pháp chế thống nhất. Nhưng do nhiệm vụ của cách mạng ở hai miền còn khác nhau nên công tác kiểm sát và hoạt động công tố ở mỗi miền cũng có những đặc điểm riêng. Viện kiểm sát các tỉnh phía Bắc tập trung làm tốt ba nhiệm vụ là bảo vệ tài sản xã hội chủ nghĩa và chế độ quản lý kinh tế - xã hội chủ nghĩa; bảo vệ các quyền dân chủ của nhân dân; bảo vệ trật tự xã hội và an ninh chính trị. Viện kiểm sát các tỉnh phía Nam đã cùng với các ngành trong khối Nội chính trấn áp kịp thời, mạnh mẽ bọn phản cách mạng, bọn gián điệp, bọn phản động trong các tôn giáo và tư sản mại bản câu kết với đế quốc; trừng trị nghiêm khắc bọn cầm đầu các tổ chức vũ trang gây bạo loạn, bọn xúi giục, lừa đảo người trốn đi nước ngoài. Tập trung vào việc đấu tranh xoá bỏ giai cấp tư sản mại bản phản động đầu cơ, tích trữ, phá rối thị trường, chống các tệ nạn do xã hội cũ để lại. Tích cực phục vụ chủ trương, chính sách thống nhất tiền tệ, cải tạo công thương nghiệp tư bản tư doanh và thực hiện cách mạng quan hệ sản xuất ở nông thôn, coi đó là nhiệm vụ hàng đầu để ổn định tình hình vùng mới giải phóng.
Công tác kiểm sát thời kỳ này được tiến hành trong bối cảnh nhiều vấn đề về đường lối, chính sách của Đảng chưa được thể chế hoá thành pháp luật; sự hiểu biết về pháp luật của cán bộ và nhân dân còn thấp, việc chấp hành còn nhiều thiếu sót, chưa nghiêm chỉnh và thống nhất. Cùng với các cơ quan tư pháp khác, hằng năm, ngành Kiểm sát lấy chủ trương, nghị quyết, chính sách của Đảng, Nhà nước về phát triển kinh tế - xã hội làm căn cứ để ra chủ trương, nhiệm vụ và trọng tâm công tác cụ thể. Toàn ngành Kiểm sát đã chủ động, tích cực hơn trong việc thực hiện chức năng nhiệm vụ, góp phần vào việc thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội, chú trọng phục vụ việc thực hiện kế hoạch nhà nước mà trọng tâm là nông nghiệp, lương thực, giao thông, vận tải, thương nghiệp...; đấu tranh phòng chống vi phạm và tội phạm, khắc phục các biểu hiện tiêu cực trong đời sống kinh tế - xã hội, khôi phục và giữ gìn kỷ cương xã hội, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, phục vụ an ninh, trật tự và củng cố quốc phòng, kịp thời và kiên quyết đưa ra truy tố, xét xử loại trọng tội, bảo vệ và phát huy quyền làm chủ tập thể của Nhân dân lao động. Đẩy mạnh xây dựng ngành Kiểm sát về các mặt tư tưởng, chính trị, tổ chức và đào tạo bồi dưỡng nghiệp vụ cho cán bộ, Kiểm sát viên.
Từ năm 1976 đến năm 1986 là giai đoạn cả nước tiến hành xây dựng chủ nghĩa xã hội trong bối cảnh vừa hoà bình lại vừa có chiến tranh xảy ra ở biên giới Tây Nam và biên giới phía Bắc. Tổ chức, cán bộ và nhiệm vụ của Viện kiểm sát quân sự các cấp có sự thay đổi đáng kể. Sau khi Bộ Quốc phòng thành lập lại cơ quan Quân pháp trong Quân đội, giao công việc điều tra hình sự cho cơ quan Quân pháp, từ đó, hệ thống tổ chức Viện kiểm sát quân sự được kiện toàn theo yêu cầu mới. Năm 1976, một số Viện kiểm sát quân sự có sự thay đổi như: Viện kiểm sát quân sự Đoàn 559 đổi tên thành Viện kiểm sát quân sự Tổng cục Xây dựng kinh tế; Viện kiểm sát Quân khu 1 được thành lập trên cơ sở sáp nhập 2 Viện kiểm sát quân sự Quân khu Tây Bắc và Quân khu Việt Bắc; Viện kiểm sát quân sự Quân khu 3 thành lập trên cơ sở sáp nhập 2 Viện kiểm sát quân sự Quân khu Hữu Ngạn và Quân khu Tả Ngạn, đồng thời quyết định giải thể các Viện kiểm sát quân sự các Binh chủng: Thông tin, Công binh và Hóa học.
Năm 1977, Bộ Tổng Tham mưu quyết định thành lập các Viện kiểm sát quân sự Bộ đội Biên phòng, Viện kiểm sát quân sự Binh đoàn 12, đồng thời tách Viện kiểm sát quân sự Quân chủng Phòng không - Không quân thành Viện kiểm sát quân sự Quân chủng Phòng không và Viện kiểm sát quân sự Quân chủng Không quân. Năm 1980, Bộ Quốc phòng ra Quyết định số 293/QĐ-QP giải thể Viện kiểm sát quân sự khu Trung ương và chuyển giao nhiệm vụ của Viện kiểm sát quân sự khu Trung ương cho Viện kiểm sát quân sự Trung ương đảm nhiệm.
Đến cuối năm 1985, hệ thống Viện kiểm sát quân sự đã có 33 Viện và vẫn tổ chức theo hai cấp, trong đó có Viện kiểm sát quân sự Trung ương (Viện cấp thứ nhất) và 32 Viện kiểm sát quân sự cấp Quân khu, Quân đoàn, Quân chủng, binh chủng, Bộ Tư lệnh, các Tổng cục... (Viện cấp thứ 2).
Sau khi Quốc hội ban hành Hiến pháp năm 1980 và Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1981, ngày 21/12/1985, Hội đồng Nhà nước thông qua Pháp lệnh tổ chức Viện kiểm sát quân sự gồm 4 Chương, 34 Điều. Đây là Pháp lệnh đầu tiên quy định cụ thể chức năng, nhiệm vụ, tổ chức và hoạt động của các Viện kiểm sát quân sự.
Theo Pháp lệnh tổ chức Viện kiểm sát quân sự, hệ thống Viện kiểm sát quân sự được tổ chức thành 3 cấp: Viện kiểm sát quân sự Trung ương; các Viện kiểm sát quân sự Quân khu, Quân chủng, Tổng cục và cấp tương đương; Viện kiểm sát quân sự Quân đoàn, tỉnh và khu vực, hoạt động theo chế độ tập trung thống nhất. Sau hơn 25 năm kể từ khi thành lập, hệ thống tổ chức, bộ máy Viện kiểm sát quân sự đã được kiện toàn, phát triển trên phạm vi toàn quân, bảo đảm cho việc thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ theo luật định, góp phần phục vụ xây dựng Quân đội, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
2.3. Đổi mới tổ chức và hoạt động, đáp ứng yêu cầu của thời kỳ đầu công cuộc đổi mới (1987 – 2001)
a. Quan điểm, chủ trương của Đảng và Nhà nước đối với ngành Kiểm sát trong những năm 1987 - 2001
Thực hiện các Nghị quyết của Đảng, của Quốc hội và chức năng, nhiệm vụ theo Hiến pháp năm 1980, Hiến pháp năm 1992, các Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1981, năm 1992 và các văn bản pháp luật khác liên quan, Viện kiểm sát nhân dân phục vụ đắc lực các nhiệm vụ chính trị, phát triển kinh tế - xã hội trong những năm đầu của công cuộc đổi mới đất nước.
Xuất phát từ những quan điểm cơ bản của Đảng về cải cách một bước bộ máy nhà nước, ngày 15/4/1992, Quốc hội khoá VIII kỳ họp thứ 11 đã thông qua Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992. Hiến pháp đã thể chế hoá đường lối đổi mới của Đảng và khẳng định rõ chức năng, nhiệm vụ của Viện kiểm sát nhân dân: “Viện kiểm sát nhân dân tối cao kiểm sát việc tuân theo pháp luật của các bộ, các cơ quan ngang bộ, các cơ quan khác thuộc Chính phủ, các cơ quan chính quyền địa phương, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang nhân dân và công dân, thực hành quyền công tố, bảo đảm cho pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất. Các Viện kiểm sát nhân dân địa phương, các Viện kiểm sát quân sự kiểm sát việc tuân theo pháp luật, thực hành quyền công tố trong phạm vi trách nhiệm do luật định” (Điều 137).
Thể chế hoá đường lối đổi mới của Đảng, Hiến pháp năm 1992, Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1992 tiếp tục ghi nhận Viện kiểm sát nhân dân là một trong các cơ quan trong bộ máy nhà nước, có chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật và thực hành quyền công tố, được tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc tập trung thống nhất lãnh đạo trong Ngành. Viện kiểm sát nhân dân thực hiện chức năng bằng những công tác: kiểm sát chung, kiểm sát điều tra, kiểm sát xét xử, kiểm sát thi hành án, kiểm sát giam giữ, cải tạo, điều tra tội phạm trong những trường hợp do pháp luật quy định.
So với Hiến pháp năm 1980, Hiến pháp năm 1992 có hai điểm mới cơ bản khi quy định về hệ thống Viện kiểm sát nhân dân: Một là, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân địa phương chịu trách nhiệm báo cáo trước Hội đồng nhân dân về tình hình thi hành pháp luật ở địa phương và trả lời chất vấn của đại biểu Hội đồng nhân dân. Hai là, Ủy ban kiểm sát không còn là cơ quan tư vấn cho Viện trưởng nữa, mà có quyền thảo luận và quyết định theo đa số những vấn đề quan trọng về tổ chức và hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân.
b. Ngành Kiểm sát triển khai thực hiện chức năng, nhiệm vụ trong những năm 1987 - 2001
Quán triệt quan điểm đổi mới của Đảng tại các Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI, VII, VIII, IX và các nghị quyết khác của Trung ương, các nghị quyết của Quốc hội, Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1992, ngành Kiểm sát đã có sự đổi mới nhận thức về tổ chức bộ máy và thực hiện chức năng, nhiệm vụ. Hệ thống Viện kiểm sát nhân dân vẫn được giữ nguyên tổ chức ở ba cấp nhưng bộ máy làm việc và cán bộ ở từng cấp kiểm sát ngày càng được củng cố, tăng cường cả về số lượng và chất lượng. Công tác kiểm sát chung có nhiều đổi mới về phương thức kiểm sát như yêu cầu tự kiểm tra, cấp trên kiểm tra, thanh tra và chuyển kết quả cho Viện kiểm sát, nếu thấy không đạt yêu cầu thì mới trực tiếp kiểm sát hoặc chỉ trực tiếp kiểm sát hành vi sau khi đã xác định có vi phạm pháp luật. Toàn ngành Kiểm sát đã tập trung vào kiểm sát văn bản quy phạm pháp luật; đồng thời bám sát các nhiệm vụ chính trị của Đảng và Nhà nước, tập trung kiểm sát các lĩnh vực kinh tế trọng điểm như đất đai, ngân hàng, xuất nhập khẩu. Đã yêu cầu thu hồi cho Nhà nước hàng trăm tỉ đồng, yêu cầu khởi tố và trực tiếp khởi tố nhiều vụ án hình sự, dân sự. Ban hành nhiều kiến nghị rất xác đáng với các bộ, ngành, với Chính phủ trong việc tăng cường chỉ đạo, chấn chỉnh, đưa hoạt động quản lý kinh tế - xã hội vào nền nếp. Viện kiểm sát các cấp đã phát hiện và kiến nghị sửa đổi, bãi bỏ đối với hàng nghìn văn bản quy phạm pháp luật có vi phạm, trong đó có cả văn bản của các bộ, ngành ở Trung ương, góp phần củng cố pháp chế trong xây dựng và thực hiện pháp luật.
Trong việc thực hiện chức năng công tố, Viện kiểm sát các cấp đã tập trung đấu tranh có hiệu quả với các loại tội phạm lợi dụng cơ chế đổi mới kinh tế để xâm phạm tài sản của Nhà nước, các tội phạm nguy hiểm như ma túy, giết người, cướp tài sản và các tội phạm hoạt động theo kiểu “xã hội đen”; đồng thời tăng cường kiểm sát các hoạt động tư pháp, bảo đảm cho việc bắt, giam, giữ, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án tuân thủ pháp luật.
Từ năm 1987 đến năm 2001 là giai đoạn ngành Kiểm sát quân sự có những thay đổi vượt bậc. Ngày 12/12/1987, Đảng ủy quân sự Trung ương đã ban hành Quy chế 365/ĐUQSTW về sự lãnh đạo của Đảng ủy các cấp đối với Viện kiểm sát quân sự và Tòa án quân sự. Sau khi Pháp lệnh tổ chức Viện kiểm sát quân sự năm 1985 được ban hành, Ban Thường vụ Đảng ủy Quân sự Trung ương có Nghị quyết số 325/ĐUQSTW ngày 03/11/1987 về việc chuyển giao chức năng và tổ chức của cơ quan làm công tác điều tra hình sự, các trại giam quân sự cho Viện kiểm sát quân sự Trung ương đảm nhiệm.
Trong thời gian này, hệ thống Viện kiểm sát quân sự được tổ chức thành 3 cấp, gồm 35 đơn vị với tổng biên chế 605 người. Viện kiểm sát quân sự Trung ương (Viện cấp thứ nhất) được tổ chức thành 6 Phòng. Viện kiểm sát quân sự cấp thứ hai gồm 9 Viện. Viện kiểm sát quân sự khu vực (Viện cấp thứ ba) đặt ở một số Quân đoàn và tỉnh, gồm 25 Viện.
Từ năm 1989 đến năm 1992, hệ thống Viện kiểm sát quân sự trong Quân đội tiếp tục được tổ chức theo 3 cấp, gồm 85 đơn vị Viện: Viện kiểm sát quân sự Trung ương (cấp thứ nhất); 18 đơn vị Viện kiểm sát quân sự cấp thứ 2 và 66 đơn vị Viện kiểm sát quân sự cấp thứ 3. Từ năm 1993 đến 1997, hệ thống Viện kiểm sát quân sự có tổng số 90 đơn vị, bao gồm: Viện kiểm sát quân sự Trung ương (Viện cấp thứ nhất), 20 Viện kiểm sát quân sự Quân khu, Quân đoàn, Quân chủng, Bộ đội Biên phòng và Tổng cục (Viện cấp thứ hai) và 69 Viện kiểm sát quân sự tỉnh, khu vực (Viện cấp thứ ba). Từ năm 1998 đến 2001, hệ thống Viện kiểm sát quân sự có 65 đơn vị, bao gồm: Viện kiểm sát quân sự Trung ương, 18 Viện kiểm sát quân sự cấp thứ hai và 46 Viện kiểm sát quân sự cấp thứ ba.
2.4. Tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động, thực hiện các mục tiêu phát triển đất nước (2002 – 2010)
a. Quan điểm, chủ trương của Đảng và Nhà nước đối với ngành Kiểm sát trong những năm 2002 – 2010
Thực hiện các nghị quyết của Đảng và Quốc hội, nhất là Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới và Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 và thực hiện chức năng, nhiệm vụ theo Hiến pháp năm 1992 (được sửa đổi, bổ sung năm 2001), Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2002, Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003, Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004 và các văn bản pháp luật khác liên quan, Viện kiểm sát nhân dân tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động, góp phần tích cực vào việc giữ vững an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội.
Bước sang những năm đầu của thế kỷ XXI, trong bối cảnh tình hình đất nước và quốc tế có nhiều khó khăn, thách thức, với sự nỗ lực phấn đấu của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân, của các cấp, các ngành, đất nước ta đã đạt được những thành tựu quan trọng. Nền kinh tế có bước chuyển biến tích cực, tiếp tục phát triển và ổn định. Một số lĩnh vực văn hoá, xã hội có tiến bộ. Quốc phòng, an ninh, trật tự được củng cố; độc lập, chủ quyền của đất nước được giữ vững. Vị thế và uy tín của nước ta trên trường quốc tế được nâng lên. Tuy nhiên, tình hình kinh tế - xã hội còn nhiều yếu kém, gặp nhiều khó khăn. Lĩnh vực văn hóa, xã hội có nhiều vấn đề bức xúc, đáng lo ngại.
Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng đã tổng kết 15 năm đổi mới và có những chủ trương quan trọng về cải cách bộ máy nhà nước, cải cách tư pháp. Nghị quyết Đại hội IX nêu rõ: Phải cải cách tổ chức, nâng cao chất lượng hoạt động của các cơ quan tư pháp, nâng cao tinh thần trách nhiệm của cơ quan và cán bộ tư pháp trong công tác điều tra, bắt, giam, giữ, xét xử, thi hành án, không để xảy ra những trường hợp oan, sai. Viện kiểm sát nhân dân thực hiện tốt chức năng công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Tiếp đó, Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương Đảng khoá IX đã ra kết luận về việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp năm 1992, trong đó nêu rõ: “Cần sửa đổi, bổ sung chức năng, nhiệm vụ của Viện kiểm sát nhân dân theo hướng Viện kiểm sát nhân dân chỉ thực hiện quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp, không thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật của các cơ quan, tổ chức và cá nhân”.
Thể chế hoá chủ trương, quan điểm cải cách bộ máy nhà nước của Đảng, Quốc hội khoá X đã thông qua Nghị quyết về việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992. Theo đó, tiếp tục khẳng định Viện kiểm sát nhân dân có chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật nhưng thu hẹp phạm vi chức năng kiểm sát là chỉ kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong các hoạt động tư pháp, không thực hiện công tác kiểm sát trong lĩnh vực hành chính, kinh tế, xã hội (kiểm sát chung).
Để tạo ra những chuyển biến mạnh mẽ trong công tác tư pháp, Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới, đã nhấn mạnh đến trách nhiệm của Viện kiểm sát trong thực hiện tốt chức năng thực hành quyền công tố, kiểm sát các hoạt động tư pháp. Nghị quyết nêu rõ: “Viện kiểm sát các cấp thực hiện tốt chức năng công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động tư pháp. Hoạt động công tố phải được thực hiện ngay từ khi khởi tố vụ án và trong suốt quá trình tố tụng nhằm bảo đảm không bỏ lọt tội phạm và người phạm tội, không làm oan người vô tội, xử lý kịp thời những trường hợp sai phạm của những người tiến hành tố tụng khi thi hành nhiệm vụ. Nâng cao chất lượng công tố của Kiểm sát viên tại phiên tòa, bảo đảm tranh tụng dân chủ với Luật sư, người bào chữa và những người tham gia tố tụng khác...”[4].
Thể chế hoá các quan điểm của Đảng về cải cách tư pháp, cụ thể hoá các quy định của Hiến pháp năm 1992; sửa đổi, bổ sung năm 2001, Quốc hội đã thông qua Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2002. Theo quy định của Hiến pháp và Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2002: Viện kiểm sát nhân dân thực hiện chức năng, nhiệm vụ bằng 6 công tác sau (Điều 3):
“1. Thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc điều tra các vụ án hình sự của các cơ quan điều tra và các cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra;
2. Điều tra một số loại tội xâm phạm hoạt động tư pháp mà người phạm tội là cán bộ thuộc các cơ quan tư pháp;
3. Thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc xét xử các vụ án hình sự;
4. Kiểm sát việc giải quyết các vụ án dân sự, hôn nhân và gia đình, hành chính, kinh tế, lao động và những việc khác theo quy định của pháp luật;
5. Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc thi hành bản án, quyết định của Toà án nhân dân;
6. Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc tạm giữ, tạm giam, quản lý và giáo dục người chấp hành án phạt tù”.
So với các Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1960, 1981 và 1992, Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2002 đã có sự điều chỉnh đáng kể chức năng của Viện kiểm sát. Kể từ đây, Viện kiểm sát không thực hiện công tác kiểm sát chung để tập trung làm tốt chức năng công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp. Lần đầu tiên, Luật đã phân định rõ phạm vi, nội dung của chức năng thực hành quyền công tố và chức năng kiểm sát các hoạt động tư pháp (các Điều 13, 14, 17 và 18). Có thể nói, đây là bước thay đổi lớn nhất về chức năng, nhiệm vụ của Viện kiểm sát kể từ ngày thành lập Viện kiểm sát nhân dân (1960). Căn cứ quy định của Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2002, Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã thu gọn đầu mối Cơ quan điều tra ở Viện kiểm sát nhân dân các tỉnh, thành phố; chỉ còn lại Cục Điều tra ở Viện kiểm sát nhân dân tối cao.
Thể chế hoá quan điểm của Đảng về xây dựng đội ngũ cán bộ tư pháp trong tình hình mới, Ủy ban thường vụ Quốc hội đã thông qua Pháp lệnh Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân năm 2002, đặt ra yêu cầu cao hơn đối với Kiểm sát viên. Để có thể được tuyển chọn và bổ nhiệm làm Kiểm sát viên, ngoài tiêu chuẩn về chính trị, phẩm chất đạo đức tốt, liêm khiết và trung thực, thì phải có trình độ Cử nhân luật, đã được đào tạo về nghiệp vụ kiểm sát, có tinh thần kiên quyết bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa và có thời gian làm công tác thực tiễn theo quy định của Pháp lệnh này (Điều 2). Đây là cơ sở pháp lý quan trọng, tác động mạnh mẽ đến việc nâng cao trình độ pháp lý và chuyên môn, nghiệp vụ của đội ngũ cán bộ, Kiểm sát viên. Trong giai đoạn này, từ năm 2002 thực hiện Nghị quyết số 11-NQ/TW ngày 25/01/2002 của Bộ Chính trị về luân chuyển cán bộ lãnh đạo, quản lý, Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã triển khai việc luân chuyển cán bộ về các địa phương để đào tạo, bồi dưỡng dự nguồn cán bộ lãnh đạo, quản lý.
Cùng với Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2002, Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 đã có những thay đổi mới về nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát trong hoạt động tố tụng hình sự, đặc biệt là trách nhiệm phê chuẩn quyết định khởi tố bị can và trách nhiệm thực hành quyền công tố của Kiểm sát viên tại phiên tòa. Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004 đã thu hẹp đáng kể phạm vi tham gia tố tụng dân sự của Viện kiểm sát nhân dân trên cơ sở đề cao nguyên tắc đương sự tự định đoạt và nguyên tắc đương sự tự chứng minh: đã bỏ quyền khởi tố dân sự của Viện kiểm sát nhân dân được luật định trong suốt 44 năm qua kể từ khi thành lập (1960-2004); Viện kiểm sát nhân dân không tham gia 100% phiên tòa sơ thẩm mà chỉ tham gia phiên tòa khi có khiếu nại của đương sự về thu thập chứng cứ của Tòa án; tập trung vào kiểm sát các bản án, quyết định của Tòa án; tham gia 100% các phiên tòa giám đốc thẩm dân sự. Căn cứ quy định mới của Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004, Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã sắp xếp lực lượng làm công tác kiểm sát việc giải quyết các vụ án dân sự ở Viện kiểm sát các cấp. Điểm đặc biệt đáng lưu ý là Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 và Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004 đã tăng đáng kể thẩm quyền cho các cơ quan tư pháp cấp huyện (gấp hơn 2 lần so với những năm trước đó). Viện kiểm sát cấp huyện có quyền truy tố các tội phạm có mức hình phạt đến 15 năm tù và kiểm sát việc giải quyết của Tòa án đối với phần lớn các vụ việc dân sự.
Để tiếp tục đẩy mạnh quá trình cải cách tư pháp, ngày 02/6/2005 Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 49-NQ/TW về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, trong đó nêu rõ: “Trước mắt Viện kiểm sát nhân dân giữ nguyên chức năng như hiện nay là thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp. Viện kiểm sát nhân dân được tổ chức phù hợp với hệ thống tổ chức của Tòa án”[5].
b. Ngành Kiểm sát triển khai thực hiện chức năng, nhiệm vụ trong những năm 2002 - 2010
Quán triệt quan điểm đổi mới và nội dung cải cách tư pháp được thể hiện trong các văn kiện, nghị quyết của Đảng; thực hiện các quy định mới của pháp luật, các nghị quyết của Quốc hội, ngành Kiểm sát nhân dân đã có những bước chuyển mạnh mẽ về tổ chức và hoạt động. Viện kiểm sát các cấp đã có nhiều biện pháp đổi mới trong thực hành quyền công tố, đấu tranh chống làm oan người vô tội và bỏ lọt tội phạm. Phối hợp chặt chẽ hơn với các cơ quan tư pháp, đưa ra truy tố, xét xử được nhiều vụ án lớn, đặc biệt nghiêm trọng xâm phạm an ninh quốc gia, tham nhũng, ma túy, các tội phạm nguy hiểm xâm phạm trật tự, trị an. Tăng cường kiểm sát các hoạt động tư pháp, phát hiện và ban hành được nhiều kháng nghị, kiến nghị, yêu cầu các cơ quan hữu quan khắc phục các vi phạm pháp luật. Đã chú trọng xây dựng, rèn luyện đội ngũ cán bộ, Kiểm sát viên giữ gìn phẩm chất đạo đức, đặc biệt là việc nâng cao tiêu chuẩn về trình độ pháp lý của đội ngũ Kiểm sát viên để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xã hội. Đến năm 2010, đã có 98% số Kiểm sát viên trong toàn Ngành có trình độ Cử nhân luật và được đào tạo cơ bản về nghiệp vụ kiểm sát.
Từ năm 2002 đến 2010, thực hiện sự chỉ đạo của Bộ Quốc phòng và Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Viện kiểm sát quân sự Trung ương đã phối hợp với các cơ quan chức năng trong và ngoài Quân đội nghiên cứu, xây dựng đề án trình Ủy ban thường vụ Quốc hội ra các Nghị quyết 384, 385, 386/NQ-UBTVQH 11 ngày 17/3/2003 phê chuẩn tổ chức, sắp xếp lại hệ thống các Viện kiểm sát quân sự. Hệ thống Viện kiểm sát quân sự vẫn được tổ chức theo 3 cấp, gồm Viện kiểm sát quân sự Trung ương; 16 Viện kiểm sát quân sự Quân khu, Quân chủng, Bộ đội Biên phòng, cơ quan Bộ Quốc phòng và các Quân đoàn; 34 Viện kiểm sát quân sự khu vực.
2.5. Kiện toàn chức năng, nhiệm vụ, hoàn thiện thể chế, góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nền tư pháp trong sạch, vững mạnh (năm 2011 đến 2015)
a. Quan điểm, chủ trương của Đảng và Nhà nước đối với ngành Kiểm sát từ năm 2011 đến năm 2015
Quán triệt Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng, Nghị quyết của Quốc hội về những nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội 2011-2015, đặc biệt là những chủ trương của Đảng và Nhà nước về Chiến lược Cải cách tư pháp theo Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị, trong đó có việc giữ nguyên chức năng, nhiệm vụ của Viện kiểm sát nhân dân; từ năm 2011 đến nay, Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã có nhiều biện pháp chỉ đạo toàn Ngành tiếp tục nâng cao chất lượng công tác thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp, kiểm sát chặt chẽ việc giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, tăng cường trách nhiệm công tố trong hoạt động điều tra; nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên tòa; đổi mới công tác điều tra của Cơ quan điều tra thuộc Viện kiểm sát; thực hiện hiệu quả quyền hạn, trách nhiệm trong công tác kiểm sát việc giải quyết các vụ, việc dân sự, các vụ án hành chính và các việc khác theo quy định của pháp luật; chú trọng công tác nghiên cứu khoa học và xây dựng pháp luật; tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ đội ngũ cán bộ; mở rộng và tăng cường hợp tác quốc tế; tiếp tục thực hiện có hiệu quả cuộc vận động Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh gắn với việc rèn luyện 5 đức tính của người cán bộ Kiểm sát: “Công minh, chính trực, khách quan, thận trọng, khiêm tốn”. Tập trung thực hiện đúng tiến độ, bảo đảm chất lượng các đề án về cải cách tư pháp; đảm bảo các điều kiện về trụ sở làm việc, trang thiết bị, phương tiện phục vụ công tác.
Sau khi Quốc hội khóa XIII thông qua Hiến pháp năm 2013, Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã trình Quốc hội thông qua Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân sửa đổi, bổ sung (Luật 63/2014/QH13 ngày 24/11/2014). Về cơ bản Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014 tiếp tục kế thừa những quy định còn phù hợp của Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2002, song có những điểm mới cơ bản sau:
Thứ nhất, Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014 khẳng định rõ hơn vị trí của Viện kiểm sát nhân dân là thiết chế Hiến định trong bộ máy nhà nước, có nhiệm vụ bảo vệ Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân (Điều 2).
Thứ hai, Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014 quy định rõ phạm vi, nội dung, mục đích của từng chức năng thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp. Về chức năng thực hành quyền công tố, đã quy định cụ thể: Viện kiểm sát nhân dân thực hành quyền công tố ngay từ khi giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố và trong suốt quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự. Về chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp: Luật năm 2014 đã quy định chặt chẽ hoạt động kiểm sát việc tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố; kiểm sát trong giai đoạn truy tố; kiểm sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tư pháp và kiểm sát hoạt động tương trợ tư pháp.
Thứ ba, Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014 đã làm rõ nội dung các khâu công tác và bổ sung quy định về các công tác phục vụ thực hiện chức năng của Viện kiểm sát nhân dân. Cụ thể: Luật năm 2014 đã phân định lại một cách rõ ràng, hợp lý, cụ thể các khâu công tác thực hiện chức năng, quy định rõ nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát nhân dân trong từng khâu công tác và bổ sung quy định phân biệt rõ các công tác phục vụ thực hiện chức năng, như: thống kê tội phạm; nghiên cứu khoa học; xây dựng pháp luật; đào tạo, bồi dưỡng; hợp tác quốc tế; phổ biến, giáo dục pháp luật.
Thứ tư, Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014 đã mở rộng thẩm quyền của Cơ quan điều tra Viện kiểm sát nhân dân cả về loại tội và chủ thể thực hiện tội phạm. Theo Luật năm 2014, Cơ quan điều tra Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Cơ quan điều tra Viện kiểm sát quân sự trung ương không chỉ điều tra các tội xâm phạm hoạt động tư pháp mà còn điều tra các tội phạm về tham nhũng, chức vụ xảy ra trong hoạt động tư pháp mà người phạm tội là cán bộ, công chức thuộc Cơ quan điều tra, Tòa án, Viện kiểm sát, Cơ quan Thi hành án, người có thẩm quyền tiến hành hoạt động tư pháp.
Thứ năm, Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014 đã phân định các trường hợp Viện kiểm sát nhân dân thực hiện quyền kháng nghị hoặc quyền kiến nghị.
Thứ sáu, Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014 đã làm rõ hơn nội dung nguyên tắc “tập trung thống nhất lãnh đạo trong Ngành”và làm rõ “khi thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp, Kiểm sát viên tuân theo pháp luật và chịu sự chỉ đạo của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân” theo tinh thần của Hiến pháp năm 2013; làm rõ mối quan hệ giữa Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp trên với Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp dưới và ngược lại thông qua các quy định cụ thể về nhiệm vụ, quyền hạn của Viện trưởng và Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân các cấp.
Thứ bảy, về tổ chức bộ máy của Viện kiểm sát nhân dân: Luật năm 2014 quy định có 04 cấp (Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân cấp cao, Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh, Viện kiểm sát nhân dân cấp huyện); trong đó Viện kiểm sát nhân dân cấp cao là cấp kiểm sát mới, có nhiệm vụ thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp đối với các vụ án, vụ việc thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án nhân dân cấp cao. Cơ cấu tổ chức của Viện kiểm sát nhân dân cấp cao gồm có Ủy ban kiểm sát, Văn phòng, các Viện và đơn vị tương đương. Về tổ chức bộ máy Viện kiểm sát nhân dân cấp huyện: Theo Luật năm 2014, Viện kiểm sát nhân dân cấp huyện gồm có Văn phòng và các Phòng, những nơi chưa đủ điều kiện thành lập Phòng thì có các bộ phận công tác và bộ máy giúp việc.
Thứ tám, về Ủy ban kiểm sát: Theo Luật năm 2014, Ủy ban Kiểm sát được thành lập cả ở Viện kiểm sát nhân dân cấp cao. Ở Viện kiểm sát nhân dân cấp huyện, Viện kiểm sát quân sự khu vực không tổ chức Ủy ban Kiểm sát. Luật năm 2014 tiếp tục quy định Ủy ban Kiểm sát có quyền quyết định những vấn đề quan trọng về tổ chức và hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân. Riêng đối với các vụ án, vụ việc, Ủy ban Kiểm sát chỉ có vai trò tư vấn theo đề nghị của Viện trưởng. Luật năm 2014 bổ sung thẩm quyền cho Ủy ban kiểm sát xét tuyển người có đủ điều kiện dự thi vào các ngạch Kiểm sát viên. Luật năm 2014 còn quy định rõ khi quyết định những vấn đề thuộc thẩm quyền, Ủy ban Kiểm sát phải ban hành nghị quyết (Luật hiện hành không quy định rõ vấn đề này).
Thứ chín, về Kiểm sát viên và Kiểm tra viên: Luật năm 2014 quy định có 04 ngạch (Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Kiểm sát viên cao cấp, Kiểm sát viên trung cấp, Kiểm sát viên sơ cấp). Quy định tiêu chuẩn bổ nhiệm Kiểm sát viên cao cấp tương ứng với tiêu chuẩn bổ nhiệm Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân tối cao hiện nay và nâng cao tiêu chuẩn bổ nhiệm Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Về số lượng Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân tối cao: Luật năm 2014 quy định không quá 19 người. Về nhiệm kỳ Kiểm sát viên: Luật năm 2014 quy định: Kiểm sát viên được bổ nhiệm lần đầu có thời hạn là 05 năm, trường hợp được bổ nhiệm lại hoặc nâng ngạch thì thời hạn là 10 năm. Về cơ chế tuyển chọn Kiểm sát viên: Luật năm 2014 quy định: Áp dụng hình thức thi tuyển vào các ngạch Kiểm sát viên sơ cấp, trung cấp, cao cấp. Hội đồng thi được tổ chức ở Viện kiểm sát nhân dân tối cao, do Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao làm Chủ tịch, các ủy viên gồm đại diện lãnh đạo nhiều cơ quan (Điều 87). Không áp dụng hình thức thi tuyển vào ngạch đối với Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Luật năm 2014 quy định Kiểm tra viên là chức danh tư pháp, được bổ nhiệm để giúp Kiểm sát viên thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp và thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn khác theo sự phân công của Viện trưởng. Kiểm tra viên có 03 ngạch như hiện nay (Kiểm tra viên, Kiểm tra viên chính, Kiểm tra viên cao cấp). Tiêu chuẩn bổ nhiệm, điều kiện nâng ngạch Kiểm tra viên do Ủy ban thường vụ Quốc hội quy định.
Thứ mười, về Viện kiểm sát quân sự: Luật năm 2014 quy định hệ thống Viện kiểm sát quân sự không tổ chức theo bốn cấp như trước mà tổ chức theo ba cấp gồm: Viện kiểm sát quân sự Trung ương, Viện kiểm sát quân sự Quân khu và tương đương, Viện kiểm sát quân sự khu vực. Luật đã phân định rõ trách nhiệm của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng và Tư lệnh Quân khu và tương đương trong việc điều động, luân chuyển, biệt phái Kiểm sát viên, Kiểm tra viên, quân nhân khác, công chức, viên chức của Viện kiểm sát quân sự. Cụ thể: Bộ trưởng Bộ Quốc phòng điều động, luân chuyển giữa các Viện kiểm sát quân sự không cùng quân khu và tương đương sau khi thống nhất với Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao; Tư lệnh quân khu và tương đương điều động, luân chuyển giữa các Viện kiểm sát quân sự trực thuộc quân khu và tương đương sau khi thống nhất với Viện trưởng Viện kiểm sát quân sự trung ương.
Thứ mười một, về bảo đảm hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân: Luật năm 2014 quy định rõ trong trường hợp Chính phủ và Viện kiểm sát nhân dân tối cao không thống nhất về dự toán kinh phí hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân thì Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao kiến nghị Quốc hội xem xét, quyết định. Kinh phí hoạt động của Viện kiểm sát quân sự do Viện trưởng Viện kiểm sát quân sự trung ương lập dự toán báo cáo Bộ Quốc phòng để đề nghị Chính phủ trình Quốc hội quyết định, không phải phối hợp với Viện kiểm sát nhân dân tối cao như hiện nay. Luật năm 2014 quy định: Ưu tiên đầu tư xây dựng trụ sở, trang thiết bị nâng cao năng lực hoạt động. Luật năm 2014 đã bổ sung các quy định: Kiểm sát viên, Điều tra viên, Kiểm tra viên có thang, bậc lương riêng, chế độ phụ cấp đặc thù và phụ cấp khác; chính sách khuyến khích, tạo điều kiện phát triển nguồn nhân lực phục vụ ngành Kiểm sát nhân dân; bảo đảm kinh phí cho công tác đào tạo, bồi dưỡng; ưu tiên đào tạo, bồi dưỡng đối với công chức, viên chức của Viện kiểm sát nhân dân là người dân tộc thiểu số hoặc công tác tại miền núi, hải đảo, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn; Quy định về khen thưởng, xử lý vi phạm, tạo cơ sở pháp lý để Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao ban hành các hình thức khen thưởng đặc thù của ngành Kiểm sát.
Thứ mười hai, về cơ chế kiểm soát, giám sát đối với Viện kiểm sát nhân dân: Luật hiện hành: Luật năm 2014 quy định: Cơ chế kiểm soát trở lại của Cơ quan điều tra, Tòa án, Cơ quan thi hành án và các cơ quan khác có thẩm quyền trong hoạt động tư pháp đối với việc thực hiện chức năng thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp của Viện kiểm sát nhân dân và quy định rõ các thiết chế giám sát bằng hình thức dân chủ đại diện gồm có Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội, đại biểu Quốc hội, Đoàn đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân, đại biểu Hội đồng nhân dân; quy định cơ chế giám sát thông qua dân chủ trực tiếp và các tổ chức chính trị - xã hội.
Ngoài ra, Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014 còn quy định về ngày truyền thống, phù hiệu của Viện kiểm sát nhân dân.
b. Ngành Kiểm sát triển khai thực hiện chức năng, nhiệm vụ từ năm 2011 đến năm 2015
Năm 2011, Ban Cán sự Đảng Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã ban hành Chương trình trọng tâm công tác cải cách tư pháp của ngành Kiểm sát nhân dân; tổ chức sơ kết 05 năm triển khai thực hiện Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020. Viện kiểm sát nhân dân tối cao tổ chức Hội nghị toàn ngành Kiểm sát về công tác tổ chức, cán bộ nhằm quán triệt đến đội ngũ lãnh đạo chủ chốt trong Ngành những chủ trương của Đảng và quy định của Nhà nước liên quan đến chức năng, nhiệm vụ của Viện kiểm sát nhân dân trong giai đoạn mới.
Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Viện kiểm sát các cấp tiếp tục hoàn thiện hệ thống quy chế tổ chức hoạt động và quy chế nghiệp vụ theo hướng đề cao trách nhiệm của lãnh đạo, Kiểm sát viên Viện kiểm sát các cấp; xây dựng, ban hành nhiều quy chế nghiệp vụ; phối hợp xây dựng, ban hành quy chế phối hợp công tác giữa Viện kiểm sát với các cơ quan hữu quan, nhất là các cơ quan tư pháp như đã phối hợp xây dựng, ban hành Quy chế phối hợp giữa Viện kiểm sát nhân dân tối cao với Văn phòng Chủ tịch nước; Quy chế phối hợp giữa các Vụ nghiệp vụ Viện kiểm sát nhân dân tối cao với Cơ quan điều tra, Tổng cục Cảnh sát thi hành án hình sự và hỗ trợ tư pháp, Bộ Công an...
Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã chỉ đạo Viện kiểm sát các cấp tiếp tục hoàn thiện hệ thống quy chế trong các lĩnh vực công tác, theo hướng nâng cao trách nhiệm của Lãnh đạo Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Thủ trưởng các đơn vị trực thuộc và Viện trưởng Viện kiểm sát các cấp. Quan tâm nghiên cứu, nâng cao chất lượng các đề tài khoa học, chuyên đề nghiệp vụ; tổ chức nhiều hội nghị, hội thảo; tổng kết kinh nghiệm thực tiễn; hướng dẫn, chỉ đạo và giải quyết kịp thời những vướng mắc của Viện kiểm sát cấp dưới trong quá trình thực hiện chức năng, nhiệm vụ. Viện kiểm sát nhân dân tối cao chủ động phối hợp với Bộ Công an và Liên đoàn Luật sư Việt Nam xây dựng các quy chế phối hợp nhằm tăng cường quan hệ phối hợp trong công tác, tạo điều kiện hỗ trợ nhau giải quyết tốt nhiệm vụ, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của mỗi cơ quan.
Các đơn vị trong toàn ngành Kiểm sát nhân dân tiếp tục kiện toàn công tác tổ chức đáp ứng với yêu cầu nhiệm vụ được giao.
Năm 2012, toàn ngành Kiểm sát nhân dân tích cực triển khai nghiêm túc, hiệu quả cuộc vận động xây dựng đội ngũ cán bộ, Kiểm sát viên “Vững về chính trị, giỏi về nghiệp vụ, tinh thông về pháp luật, công tâm và bản lĩnh; kỷ cương và trách nhiệm” gắn với việc “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”; đồng thời, triển khai, tổ chức thi tuyển chọn Kiểm sát viên giỏi, Điều tra viên giỏi, Kiểm sát viên tiêu biểu, Điều tra viên tiêu biểu trong toàn Ngành lần thứ 2 để biểu dương và nhân rộng các điển hình tiên tiến.
Viện kiểm sát nhân dân tối cao chỉ đạo toàn Ngành triển khai thực hiện các Nghị quyết của Ủy ban thường vụ Quốc hội về một số vấn đề quan trọng liên quan đến ngành Kiểm sát nhân dân (Các Nghị quyết số 522b, 522c, 522d, 522e ngày 16/8/2012 của Ủy ban thường vụ Quốc hội về: Trang phục đối với cán bộ, công chức, viên chức ngành Kiểm sát và Giấy chứng minh Kiểm sát viên; về việc cử Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân tối cao làm thành viên Ủy ban Kiểm sát Viện kiểm sát nhân dân tối cao; phê chuẩn, việc điều chỉnh, bổ sung nhiệm vụ và đổi tên một số đơn vị thuộc Viện kiểm sát nhân dân tối cao; bổ sung biên chế và số lượng Kiểm sát viên).
Từ năm 2012, toàn Ngành tiếp tục triển khai thực hiện nghiêm túc Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 và Kết luận số 79-KL/TW ngày 28/7/2010 của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 49-NQ/TW về cải cách tư pháp; tổ chức tổng kết việc thi hành Hiến pháp năm 1992 trong toàn Ngành và xây dựng Báo cáo đề xuất về những nội dung sửa đổi trong Hiến pháp có liên quan đến chế định Viện kiểm sát nhân dân cho phù hợp với yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam; đồng thời ban hành Chương trình trọng tâm công tác cải cách tư pháp của ngành Kiểm sát nhân dân giai đoạn 2011-2016, để triển khai thực hiện thống nhất, hiệu quả trong toàn Ngành. Viện kiểm sát các cấp tiếp tục kiện toàn bộ máy tổ chức, cán bộ để đáp ứng với yêu cầu nhiệm vụ. Sau khi Luật tố tụng hành chính được ban hành, Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã quyết định thành lập Phòng kiểm sát việc giải quyết các vụ án hành chính, lao động, kinh doanh thương mại tại các Viện kiểm sát địa phương. Thành lập đơn vị cấp Phòng của một số đơn vị thuộc Viện kiểm sát nhân dân tối cao; đồng thời, chia tách, điều chỉnh công việc một số lĩnh vực chuyên môn, đảm bảo phân công công tác theo hướng chuyên sâu, thực hiện hiệu quả chức năng, nhiệm vụ của Ngành6; quan tâm bố trí đủ số lượng, tăng cường chất lượng cán bộ làm công tác kiểm sát việc giải quyết các vụ, việc dân sự, hành chính, kinh doanh thương mại, thi hành án đảm bảo thực hiện tốt các quy định của mới của pháp luật... Kiện toàn Lãnh đạo Viện kiểm sát nhân dân tối cao, các đơn vị nghiệp vụ và Viện kiểm sát địa phương; triển khai thực hiện Pháp lệnh Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân năm 2002 (sửa đổi, bổ sung)[6].
Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã tích cực nghiên cứu, đề nghị và được Ủy ban thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết về việc tăng biên chế và số lượng Kiểm sát viên, Điều tra viên của Viện kiểm sát nhân dân; tăng số lượng thành viên Ủy ban Kiểm sát Viện kiểm sát nhân dân tối cao; điều chỉnh, bổ sung nhiệm vụ và đổi tên một số đơn vị thuộc Viện kiểm sát nhân dân tối cao; trình Ủy ban thường vụ Quốc hội phê chuẩn việc điều chỉnh, bổ sung nhiệm vụ và đổi tên một số đơn vị (Vụ 4 thành Vụ Kiểm sát việc tạm giữ, tạm giam và thi hành án hình sự, Vụ 10 thành Vụ Kiểm sát thi hành án dân sự, Cục Thống kê tội phạm thành Cục Thống kê tội phạm và Công nghệ thông tin, Vụ Hợp tác quốc tế thành Vụ Hợp tác quốc tế và Tương trợ tư pháp về hình sự và Ban Thanh tra thành Thanh tra Viện kiểm sát nhân dân tối cao) và tăng biên chế cho ngành Kiểm sát nhân dân lên 15.860 người.
Viện kiểm sát các cấp cơ bản đã hoàn thành việc rà soát, bổ sung quy hoạch cán bộ lãnh đạo giai đoạn 2011-2015 và giai đoạn 2016-2020; quan tâm thực hiện luân chuyển để tạo nguồn cán bộ lãnh đạo gắn với thực hiện chiến lược cán bộ của toàn Ngành; chuyển đổi, sắp xếp vị trí công tác thuộc các đơn vị trực thuộc Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã có Chỉ thị về công tác thống kê và công nghệ thông tin trong ngành Kiểm sát nhân dân và chỉ đạo Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh, thành phố thành lập Phòng Thống kê và Công nghệ thông tin ở các Viện kiểm sát địa phương.
Năm 2013, toàn Ngành thực hiện nhiều biện pháp đổi mới công tác quản lý, nâng cao hiệu quả hoạt động thanh tra, kiểm tra, tự kiểm tra trong nội bộ; chỉ đạo Viện kiểm sát các cấp tập trung nghiên cứu, hoàn thiện các đề án về tổ chức, bộ máy, biên chế, cơ cấu đội ngũ cán bộ, Kiểm sát viên; đồng thời, thực hiện mạnh mẽ, toàn diện nhiều biện pháp nhằm tuyển dụng đủ số lượng, bảo đảm chất lượng biên chế được giao, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, Kiểm sát viên. Viện kiểm sát các cấp cơ bản đã quan tâm thực hiện luân chuyển cán bộ lãnh đạo quản lý, góp phần tạo nguồn cán bộ lãnh đạo gắn với thực hiện Chiến lược cán bộ của Ngành và quy hoạch lãnh đạo Viện kiểm sát nhân dân các cấp giai đoạn 2010-2015. Xây dựng, thực hiện kế hoạch luân chuyển, chuyển đổi vị trí công tác giữa các đơn vị, bổ sung quy hoạch lãnh đạo cấp Vụ thuộc Viện kiểm sát nhân dân tối cao; chú trọng công tác nhận xét đánh giá, quy hoạch, bổ nhiệm và luân chuyển lãnh đạo cấp phòng và Kiểm sát viên của Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh giữ chức vụ Lãnh đạo Viện kiểm sát nhân dân cấp huyện phục vụ việc tăng thẩm quyền.
Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã chủ động nghiên cứu, đề xuất và được Ủy ban thường vụ Quốc hội phê chuẩn quyết định đổi tên, thành lập mới một số đơn vị trực thuộc Viện kiểm sát nhân dân tối cao; tổ chức bộ máy theo lĩnh vực chuyên sâu nhằm đáp ứng yêu cầu thực hiện hiệu quả chức năng, nhiệm vụ của Ngành (Thành lập Vụ Thi đua - Khen thưởng; thành lập Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao trên cơ sở Cục Điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao). Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã tích cực, chủ động phối hợp với các ban, ngành mở nhiều lớp đào tạo, bồi dưỡng; tăng cường hợp tác quốc tế, cử cán bộ đi học ở nước ngoài..., nhằm nâng cao trình độ, năng lực công tác, đáp ứng yêu cầu tiêu chuẩn hóa cán bộ và hội nhập quốc tế. Đặc biệt năm 2013, Thủ tướng Chính phủ đã ký quyết định thành lập Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội, tuyển sinh và tổ chức khai giảng Khóa 1 Cử nhân Luật chuyên ngành Kiểm sát năm 2013. Tổ chức lớp “Bồi dưỡng kiến thức quản lý, chỉ đạo điều hành” cho Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân các tỉnh, thành phố đạt kết quả tốt.
Viện kiểm sát nhân dân tối cao tiếp tục nghiên cứu, xây dựng Đề án đổi mới, cải cách chế độ tiền lương và chính sách đãi ngộ đối với cán bộ, công chức, viên chức trong Ngành theo yêu cầu cải cách tư pháp để trình cơ quan có thẩm quyền. Cũng trong năm 2013 đã thành lập bổ sung đơn vị cấp phòng của các Viện kiểm sát phúc thẩm 1, 2, 3 và Vụ 7, thành lập các phòng thuộc Vụ 10. Chia tách phòng 5 thành các phòng 5 và 12 của 04 đơn vị; tách Văn phòng Tổng hợp và Thống kê tội phạm thành 02 phòng độc lập của 17 đơn vị; đổi tên Phòng 4, Phòng 10, Văn phòng Tổng hợp và Thống kê tội phạm của 63 Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh; thành lập mới 04 Viện kiểm sát nhân dân cấp huyện.
Năm 2014, ngành Kiểm sát nhân dân tiếp tục triển khai thực hiện nghiêm túc Nghị quyết số 49-NQ/TW, Kết luận số 79-KL/TW và Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI. Ngay sau khi Bộ Chính trị ban hành Kết luận số 92-KL/TW ngày 12/3/2014 về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 49-NQ/TW về cải cách tư pháp, Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã xây dựng Kế hoạch số 08-KH/BCS ngày 09/5/2014 và tổ chức Hội nghị quán triệt, triển khai các nhiệm vụ của Viện kiểm sát đảm bảo triển khai thực hiện đồng bộ, hiệu quả trong toàn Ngành. Toàn ngành Kiểm sát nhân dân đã triển khai thực hiện nhiều giải pháp nhằm tăng cường trách nhiệm công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp; trong đó đã xác định: “Tăng cường các biện pháp chống oan, sai hoặc bỏ lọt tội phạm” là một trong ba nhiệm vụ trọng tâm. Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã chỉ đạo toàn Ngành thực hiện những nội dung đột phá nhằm tạo chuyển biến mạnh mẽ trong công tác; đồng thời, ban hành Chỉ thị số 06/CT-VKSTC về tăng cường trách nhiệm công tố trong hoạt động điều tra, gắn công tố với hoạt động điều tra, nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác.
Năm 2015 là năm toàn Đảng, toàn dân, toàn quân thi đua thực hiện thắng lợi các mục tiêu, nhiệm vụ Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI và tổ chức đại hội Đảng các cấp, tiến tới Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XII; là năm, ngành Kiểm sát nhân dân triển khai thực hiện Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014, tiếp tục phấn đấu hoàn thành các chỉ tiêu, nhiệm vụ theo chỉ thị, nghị quyết của Đảng, của Quốc hội về công tác tư pháp và kỷ niệm 55 năm ngày thành lập Ngành. Để hoàn thành nhiệm vụ chính trị trên, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao xác định nhiệm vụ trọng tâm của ngành Kiểm sát nhân dân trong năm 2015 là: “Thực hiện hiệu quả chủ trương cải cách tư pháp; đẩy mạnh công tác xây dựng, hoàn thiện thể chế; tăng cường công tác xây dựng Đảng, xây dựng Ngành; nâng cao chất lượng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp”[7]. Đồng thời, chỉ thị toàn Ngành tiếp tục quán triệt chủ trương “Đổi mới, chất lượng, kỷ cương, hướng về cơ sở” và tập trung thực hiện và tăng cường công tác xây dựng Đảng, xây dựng Ngành đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong giai đoạn mới.
c. Ngành Kiểm sát triển khai thực hiện chức năng, nhiệm vụ từ năm 2016 đến nay
Trong giai đoạn này, công tác cải cách tư pháp nói chung,tổ chức và hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân nói riêng có bước phát triển mới cao hơn về chất. Đáng chú ý là, hệ thống Viện kiểm sát nhân dân từ ba cấp được tổ chức thành bốn cấp (Viện kiểm sát nhân dân tối cao; Viện kiểm sát nhân dân cấp cao; Viện kiểm sát nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương; Viện kiểm sát nhân dân huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh và tương đương và Viện kiểm sát quân sự các cấp);Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân được chia thành bốn ngạch(Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân tối cao; Kiểm sát viên cao cấp; Kiểm sát viên trung cấp; Kiểm sát viên sơ cấp);nhiều yêu cầu mới, cao hơn như tăng cường trách nhiệm công tố trong hoạt động điều tra, gắn công tố với hoạt động điều tra; nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên tòa; đảm bảo quyền bào chữa của bị can, bị cáo; quyền im lặng của bị can, bị cáo; nguyên tắc suy đoán vô tội; ghi âm, ghi hình khi hỏi cung bị can... được tổng kết, tiếp thu, quy định trong Hiến pháp năm 2013 và các đạo luật mới về tư pháp như: Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014, Bộ luật Hình sự năm 2015, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, Luật tổ chức điều tra hình sự năm 2015, Luật thi hành tạm giữ, tạm giam năm 2015, Bộ luật Dân sự năm 2015, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, Luật tố tụng hành chính năm 2015...
Ngành Kiểm sát nhân dân xác định và thực hiện phương châm công tác “Đoàn kết, đổi mới - Trách nhiệm, kỷ cương - Thực chất, hiệu quả”, tập trung thực hiện các nhiệm vụ trọng tâm: Triển khai thi hành tốt Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014 và các đạo luật mới về tư pháp; tăng cường trách nhiệm công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp, bảo đảm không làm oan người vô tội, không bỏ lọt tội phạm và người phạm tội; tăng cường trách nhiệm công tố trong hoạt động điều tra, gắn công tố với hoạt động điều tra; tăng cường năng lực Cơ quan điều tra Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Xây dựng bộ máy tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả; nâng chất đội ngũ cán bộ, nhất là người đứng đầu Viện kiểm sát các cấp có bản lĩnh chính trị vững vàng, đủ năng lực thực thi pháp luật; xây dựng ngành Kiểm sát trong sạch, vững mạnh toàn diện, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ cải cách tư pháp trong giai đoạn hiện nay. Đặc biệt, năm 2020, toàn ngành Kiểm sát nhân dân “chủ động phối hợp với các ngành, các cấp bảo đảm an ninh, trật tự, an toàn xã hội để tổ chức thành công Đại hội Đảng bộ các cấp tiến tới Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng. Triển khai, thực hiện và hoàn thành tốt các chỉ tiêu, nhiệm vụ theo yêu cầu Nghị quyết số 96/2019/QH14 ngày 27/11/2019 của Quốc hội về công tác tư pháp. Tiếp tục xây dựng bộ máy tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả; nâng chất đội ngũ công chức đáp ứng yêu cầu thực thi pháp luật trong tình hình mới. Tăng cường các nguồn lực bảo đảm thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ. Đẩy mạnh công tác thi đua, khen thưởng; tiến hành tổng kết và tổ chức Lễ kỷ niệm 60 năm xây dựng và phát triển của ngành Kiểm sát nhân dân (26/7/1960-26/7/2020)”.
Thông qua nhiều biện pháp đổi mới để tổ chức thực hiện tốt các nhiệm vụ công tác, toàn ngành Kiểm sát nhân dân đạt được kết quả công tác toàn diện, chất lượng cao hơn, nhiều mặt đạt kết quả nổi bật. Về tổ chức bộ máy theo mô hình bốn cấp kiểm sát, đã sớm thành lập và ổn định hoạt động ba đơn vị Viện kiểm sát nhân dân cấp cao (tại thành phố Hà Nội, thành phố Đà Nẵng và thành phố Hồ Chí Minh); rà soát, sắp xếp, kiện toàn tổ chức bộ máy theo hướng tinh gọn đầu mối;thực hiện hiệu quả chủ trương tinh giản biên chế; tiếp tục hoàn thiện hệ thống các quy chế, quy định về công tác tổ chức, cán bộ. Trong công tác cán bộ,đề cao tính chủ động, sáng tạo của công chức; yêu cầu người đứng đầu phải thực sự “công bằng, trách nhiệm, gương mẫu”; cấp dưới phải “trung thực, tận tụy, trách nhiệm” trong công việc; đồng thời, thực hiện quy trình thi tuyển để bổ nhiệm chức danh Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân các cấp; đẩy mạnh năng lực ứng dụng công nghệ thông tin cho đội ngũ cán bộ, Kiểm sát viên; rà soát, điều động, bố trí, sắp xếp cán bộ lãnh đạo quản lý, cán bộ có chức danh tư pháphợp lý;làm tốt công tác quy hoạch, bổ nhiệm cán bộ lãnh đạo quản lý Viện kiểm sát các cấp. Công tác đào tạo đạt được những thành quả đầu tiên khi sinh viên các khóa 1, khóa 2 của Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội tốt nghiệp và được tuyển dụng, góp phần bổ sung nguồn nhân lực chất lượng cao cho Ngành. Đồng thời, mở nhiều khóa bồi dưỡng chuyên sâu về nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ; tăng cường hợp tác quốc tế trong công tác đào tạo, bồi dưỡng, đặc biệt là trong phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, tội phạm mạng.
Xác định nhiệm vụ chống oan, sai, chống bỏ lọt tội phạm là nhiệm vụ xuyên suốt, quan trọng hàng đầu của Ngành, nhiệm vụ trọng tâm nhất của các đơn vị nghiệp vụ. Theo đó, Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã chỉ đạo nâng cao chất lượng các chuyên đề nghiệp vụ cơbản nhằm quản lý chặt chẽ tình hình kết quả công tác để kịp thời chỉ đạo các biện pháp phòng, chống oan, sai, hạn chế việc để lọt tội phạm. Yêu cầu Kiểm sát viên phải nắm chắc, thực hiện đúng, đủ các quy định của pháp luật, cácbiện pháp nghiệp vụ, nhất là những quy định về trách nhiệm của Viện kiểm sát; kiên quyết bảo vệ cái đúng, đấu tranh với các hành vi vi phạm pháp luật; bảo vệ quyền con người, bảo vệ công lý; chủ động phối hợp ngay từ đầu với Cơ quan điều tra để yêu cầu xác minh, điều tra đúng và kịp thời; tăng cường các hoạt động hỏi cung, phúc cung và các hoạt động điều tra theo thẩm quyền để làm rõ bản chất vụ việc. Tăng cường các giải pháp để giải quyết kịp thời các vụ án hình sự liên quan đến tội phạm xâm hại trẻ em, tội phạm tín dụng đen, xâm phạm an toàn giao thông và tội phạm về ma túy đúng quy định pháp luật.
Viện kiểm sát các cấp tiếp tục thực hiện quyết liệt nhiều biện pháp nhằm tăng cường trách nhiệm công tố trong hoạt động điều tra, gắn công tố với hoạt động điều tra, bảo đảm mọi hoạt động điều tra đúng pháp luật; tăng cường trách nhiệm cụ thể, trực tiếp của người đứng đầu trong hoạt động công tố; tăng cường kiểm tra đột xuất việc thực hiện các quy chế nghiệp vụ; tổ chức tập huấn, nâng cao chất lượng, hiệu quả bản yêu cầu điều tra; sơ kết việc thực hiện các quy chế nghiệp vụ và tăng cường tổng kết, rút kinh nghiệm những tồn tại, hạn chế; xây dựng sổ tay kỹ năng thực hành quyền công tố, kiểm sát điều tra; ban hành quy định quản lý hồ sơ vụ, việc tạm đình chỉ; hướng dẫn cụ thể, theo dõi, quản lý chặt chẽ các chuyên đề nghiệp vụ cơ bản để kịp thời phát hiện hạn chế, thiếu sót chỉ đạo khắc phục;yêu cầu Kiểm sát viên phải nắm chắc tiến độ, kết quả điều tra, chứng cứ chứng minh tội phạm, người phạm tội để kịp thời đề ra yêu cầu điều tra, hạn chế đến mức thấp nhất các trường hợp thiếu chứng cứ phải trả hồ sơ để điều tra bổ sung; chủ động thực hiện các hoạt động điều tra thuộc thẩm quyền nhằm bảo đảm căn cứ vững chắc khi ban hành các quyết định tố tụng; yêu cầu áp dụng ngay các biện pháp xác minh, thu giữ, kê biên, phong tỏa tài sản liên quan đến tội phạm trong các vụ án; triển khai việc “số hóa hồ sơ vụ án” tạo điều kiện thuận lợi cho việc tổng hợp, đánh giá chứng cứ; thận trọng, khách quan khi quyết định truy tố, đảm bảo có căn cứ, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật.
Viện kiểm sát nhân dân các cấp quán triệt tập trung thực hiện các biện pháp để nâng cao chất lượng tranh tụng của Kiểm sát viên tại phiên tòa. Theo đó, Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã xây dựng hệ thống tiêu chí để đánh giá chất lượng tranh tụng của Kiểm sát viên; yêu cầu lãnh đạo Viện kiểm sát các cấp trực tiếp chỉ đạo và kiểm tra kế hoạch xét hỏi, tranh tụng của Kiểm sát viên, chú trọng chỉ đạo đối với những vụ án phức tạp, dư luận xã hội quan tâm, các vụ án có bị cáo kêu oan; đồng thời, chủ động xác định, lựa chọn những mặt còn hạn chế của Kiểm sát viên để tổ chức tập huấn, bồi dưỡng;triển khai thực hiện việc công bố tài liệu, chứng cứ bằng hình ảnh tại phiên tòa nhằm nâng cao tính thuyết phục trong tranh tụng, kết luận của Kiểm sát viên; phối hợp tổ chức tốt các phiên tòa rút kinh nghiệm, trong đó, có nhiều phiên tòa trực tuyến đến Viện kiểm sát hai cấp, phiên tòa trực tuyến toàn quốc; qua đó,ban hành thông báo rút kinh nghiệm nhằm phòng ngừa vi phạm.
Công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm tham nhũng của ngành Kiểm sát nhân dân được tập trung chỉ đạo, thực hiện quyết liệt, đạt được nhiều kết quả nổi bật; có nhiều tham mưu, đề xuất với Ban chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng; phát huy vai trò là đầu mối phối hợp giải quyết các vụ án tham nhũng, kinh tế, chức vụ. Ngành Kiểm sát nhân đã dân thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền theo đúng quy định của pháp luật, góp phần quan trọng vào việc giải quyết các vụ án tham nhũng, kinh tế, chức vụ; qua đó, nâng cao vai trò, vị thế của Ngành trong công cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm tham nhũng. Một số vụ án điển hình về các tội phạm tham nhũng, kinh tế, chức vụ được khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử nghiêm minh trong thời gian qua như: Vụ án Trịnh Xuân Thanh cùng đồng phạm phạm các tội “Tham ô tài sản”, “Cố ý làm trái quy định của Nhà nước về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng” xảy ra tại Tổng công ty xây lắp dầu khí Việt Nam (PVC); vụ Đinh La Thăng cùng đồng phạm phạm tội “Cố ý làm trái quy định của nhà nước về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng” xảy ra tại Tập đoàn dầu khí Quốc gia Việt Nam (PVN); vụ Đinh Ngọc Hệ cùng đồng phạm về tội “Lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi” xảy ra tại Tổng công ty đầu tư Thái Sơn, Bộ Quốc phòng;vụ án xảy ra tại dự án mở rộng sản xuất giai đoạn 2, Công ty gang thép Thái Nguyên; vụ Hà Văn Thắm cùng đồng phạm về tội “Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng” xảy ra tại Ngân hàng OceanBank; vụ Hứa Thị Phấn cùng đồng phạm về tội “Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản” xảy ra tại Ngân hàng Đại Tín; vụ Trần Phương Bình và đồng phạm về các tội “Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản”, “Cố ý làm trái gây hậu quả nghiêm trọng” xảy ra tại Ngân hàng TMCP Đông Á; vụ Phan Văn Anh Vũ và đồng phạm tội “Lợi dụng chức vụ quyền hạn trong khi thi hành công vụ”; vụ vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản của nhà nước gây thất thoát lãng phí, vi phạm các quy định về quản lý đất đai xảy ra tại TP. Đà Nẵng; vụ án tại Tổng công ty viễn thông Mobifone thuộc Bộ thông tin và truyền thông; vụ buôn bán hàng giả là thuốc chữa bệnh tại Công ty cổ phần dược phẩm VN Pharma...
Công tác điều tra của Cơ quan điều tra Viện kiểm sát nhân dân tối cao được tăng cường theo hướng hoạt động chuyên nghiệp, hiệu quả; thể hiện vai trò là thiết chế quan trọng làm trong sạch nền tư pháp. Cơ quan điều tra Viện kiểm sát nhân dân tối caođã kiên quyết khởi tố điều tra nhiều vụ án xâm phạm hoạt động tư pháp, vụ án tham nhũng xảy ra trong hoạt động tư pháp và nhiều bị can có chức danh tư pháp dư luận xã hội quan tâm để xử lý theo đúng quy định của pháp luật; tăng tỷ lệ thu hồi tài sản bị thiệt hại, chiếm đoạt trong các vụ án tham nhũng xảy ra trong hoạt động tư pháp. Điển hình như: Vụ án Lê Ngọc Phổ, Kiểm sát viên, VKSND TP. Nha Trang, Khánh Hòa phạm tội “Nhận hối lộ”; vụ Nguyễn Hữu Mạnh, thư ký TAND huyện Krông Năng, tỉnh Đăk Lăk về tội “Làm sai lệch hồ sơ vụ án”; vụ Hoàng Thị Loan, nguyên kế toán Chi cục thi hành án quận Ba Đình, Hà Nội tham ô 3,6 tỉ đồng; vụ Trương Thị Hoa, Thẩm phán, Phó Chánh án TAND huyện Ea Kar, tỉnh Đắk Lắk về tội “Nhận hối lộ”; vụ thiếu trách nhiệm để người bị giam, giữ trốn xảy ra tại Trại tạm giam T16 Bộ công an; vụKế toán trưởng Chi cục Thi hành án dân sự TP. Việt Trì, tỉnh Phú Thọ phạm tội “Tham ô tài sản”; vụ nhận hối lộ xảy ra tại TAND huyện Đan Phượng, Hà Nội;vụ Nguyễn Chí Phương, Thủ trưởng Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an TP. Thanh Hóa, tỉnh Thanh Hóa phạm tội “Nhận hối lộ”; vụ Phùng Trần Hoàng, cán bộ Công an Quận 11, TP. Hồ Chí Minh cùng đồng phạm phạm tội “Dùng nhục hình”;...
Công tác kiểm sát hoạt động tư pháp, nhất là công tác kiểm sát việc giải quyết các vụ án hành chính, dân sự, kinh doanh thương mại, mặc dù khối lượng công việc tăng cao nhưng Viện kiểm sát các cấp đã có nhiều biện pháp làm tốt hơn nhiệm vụ, quyền hạn của Kiểm sát viên tại phiên tòa, nội dung phát biểu của Kiểm sát viên, đảm bảo đúng pháp luật; từng bước thực hiện tốt hơn các nhiệm vụ của Viện kiểm sát theo quy định mới của các đạo luật tư pháp; kịp thời phát hiện nhiều vi phạm pháp luật trong hoạt động tố tụng; chú trọng tổng hợp nguyên nhân, điều kiện phát sinh vi phạm pháp luật, tội phạm, tăng cường kiến nghị các cơ quan hữu quan khắc phục, phòng ngừa; chất lượng, hiệu quả các kháng nghị, kiến nghị được nâng lên, làm giảm các loại vi phạm trong các lĩnh vực hoạt động tư pháp, góp phần tăng cường pháp chế trong hoạt động tư pháp, bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của công dân được tôn trọng, thực hiện nghiêm minh.
Ngành Kiểm sát nhân dân tiếp tục mở rộng hợp tác quốc tế và tương trợ tư pháp về hình sựtrong đấu tranh phòng, chống tội phạm, nhất là tội phạm sử dụng công nghệ cao, điều tra tội phạm mạng; thúc đẩy việc đàm phán, ký kết các hiệp định tương trợ tư pháp về hình sự với một số nước trên thế giới. Tăng cường phối hợp nâng cao hiệu quả hoạt động tương trợ tư pháp về hình sự, góp phần bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân Việt Nam ở nước ngoài.Viện kiểm sát nhân dân tối cao Việt Nam đã tham gia và thực hiện tốt vai trò, trách nhiệm là thành viên Hiệp hội Công tố viên quốc tế; Hiệp hội các cơ quan phòng chống tham nhũng quốc tế; tham gia các Hội nghị Viện trưởng Viện kiểm sát, Viện công tố các nước ASEAN - Trung Quốc; tổ chức thành công Hội nghị VKSND các tỉnh có chung đường biên giới Việt Nam -Lào, Việt Nam - Trung Quốc;tích cực chuẩn bị để tổ chức Hội nghị Viện trưởng Viện kiểm sát, Viện công tố các nước ASEAN - Trung Quốc lần thứ XIII năm 2020 tại Việt Nam.
Công tác phổ biến, giáo dục pháp luật được quan tâm thực hiện nhằm góp phần nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của cán bộ, nhân dân. Viện kiểm sát nhân dân tối cao tích cực phối hợp với các bộ, ngành hữu quan, các cơ quan của Quốc hội xây dựng các dự án luật theo chương trình xây dựng luật, pháp lệnh của Quốc hội; chú trọng xây dựng văn bản quy phạm pháp luật hướng dẫn thi hành các đạo luật mới; sửa đổi, hoàn thiện hệ thống quy chế, quy định của Ngành bảo đảm phù hợp với quy định mới của pháp luật; tăng cường phối hợp với Bộ Công an, Tòa án nhân dân tối cao hoàn thiện thể chế đấu tranh phòng, chốngtội phạm, nhất là một số loại tội phạm gây bức xúc trong dư luận xã hội thời gian qua, như: Tội phạm xâm hại trẻ em, tội phạm liên quan đến hoạt động tín dụng đen, tội phạm về ma túy, tội phạm kinh tế, tham nhũng, chức vụ, tội phạm sử dụng công nghệ cao, tội phạm về môi trường…
Công tác thi đua, khen thưởng có nhiều đổi mới như chú trọng khen thưởng đột xuất, khen thưởng về thành tích xuất sắc trong công tác chuyên môn, nhiệm vụ; ban hành thông tư quy định về công tác thi đua, khen thưởng; xây dựngbảng tiêu chí chấm điểm, xếp loại thi đua; quy chế xét, đề nghị công nhận sáng kiến Ngành; tổ chức phong trào thi đua theo cụm, khối;… coi đây là động lực phấn đấu và là căn cứ quan trọng đánh giá tập thể, cá nhân trong phong trào thi đua. Viện kiểm sát nhân dân tối caophát động, tổ chức nhiều phong trào thi đua thiết thực, gắn với kết quả thực hiện nhiệm vụ chính trị của Ngành; chuẩn bị tổ chức Hội nghị điển hình tiên tiến và Đại hội thi đua yêu nước ngành Kiểm sát nhân dân lần thứ VI nhân dịp hướng tới Kỷ niệm 60 năm ngày thành lập ngành Kiểm sát nhân dân. Thông qua các phong trào thi đua của Viện kiểm sát các cấp đã kịp thời nhân rộng những điển hình tiên tiến, giới thiệu tập thể, cá nhân có thành tích nổi bật để nêu gương, học tập trong toàn Ngành.
Công tác tuyên truyềnvà hoạt động báo chí có nhiều đổi mới và đạt được một số kết quả nổi bật; đẩy mạnh tuyên truyền về vai trò, chức năng, nhiệm vụ và kết quả hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân; triển khai công tác nghiên cứu, tổng kết thực tiễn và công tác tuyên truyền hướng tới Kỷ niệm 60 năm ngày thành lập ngành Kiểm sát nhân dân. Đặc biệt, Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã hợp tác với Đài Truyền hình Việt Nam xây dựng, phát sóng bộ phim “Sinh tử” gồm 80 tập. Đây là bộ phim truyền hình dài tập về đề tài chính luận, chống tham nhũng; đồng thời, là bộ phim truyền hình đầu tiên phản ánh đậm nét về hoạt động của ngành Kiểm sát nhân dân, khắc hoạ hình ảnh của người cán bộ Kiểm sát; bộ phim đã nhận được phản hồi tích cực, thu hút đông đảo khán giả theo dõi, tạo hiệu ứng lan toả sâu, rộng trong xã hội.
Về công tác tài chính và đầu tư xây dựng cơ sở vật chất, cùng với việc hướng dẫn, điều hành việc sử dụng ngân sách Nhà nước của các đơn vị, bảo đảm phù hợp với thực tế và đáp ứng yêu cầu công tác; bảo đảm việc sử dụng kinh phí tiết kiệm, hiệu quả, đúng mục đích, đúng pháp luật;Viện kiểm sát nhân dân tối cao chỉ đạo đẩy mạnh việc nghiên cứu, xây dựng các đề án mang tính đặc thù, tăng cường năng lực cho Viện kiểm sát các cấp, bảo đảm điều kiện để thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ trong tình hình mới như: Đề án “Đầu tư trang thiết bị, phương tiện làm việc cho ngành Kiểm sát nhân dân giai đoạn 2021 - 2025”; Đề án “Bảo đảm kinh phí cho hoạt động đặc thù ngành Kiểm sát nhân dân đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ”; các đề án thành phần thuộc Đề án “Cơ sở vật chất, bộ máy, cán bộ và lộ trình thực hiện việc ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh, việc hỏi cung bị can theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015”; Đề án “Tăng cường năng lực Cơ quan điều tra và Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân trong hoạt động điều tra”...
